MERLINQ - Blog , digitale-ik

Deep Fake Doppelgänger

Tue, 02 Nov 2021 17:33:05 +0100

Een ander licht op digitale identiteit

Technologie moet zorgvuldig ontworpen en toegepast worden om van meerwaarde te zijn voor mensen. Het Open Data Institute maakt zich hier hard voor, net als wij. MERLINQ is daarom lid van dit instituut. Ik volgde vandaag de jaarlijkse ODI Summit en spotte een mooie showcase die ons allemaal aan het denken zet over digitale identiteit.

MERLINQ staat voor ondernemend ontdekken van duurzame manieren waarop individuen meer in hun kracht kunnen staan en de samenleving sterker wordt. We zijn optimistisch en nieuwsgierig, en we zien de potentie van technologie bij het realiseren van onze purpose. Technologie an sich gaat echter geen mens uit zichzelf in zijn kracht zetten. Technologie moet zorgvuldig ontworpen en toegepast worden, waarbij je de balans zoekt tussen de kracht van de machine en unieke menselijke waarden.

Datageletterdheid en transparantie

Een organisatie die zich hard maakt voor zorgvuldige toepassing van technologie is het Open Data Institute (ODI). Het ODI wil dat beslissingen over mensen onderbouwd worden met data zonder dat er mensen slachtoffer worden. Het instituut strijdt voor - en bouwt aan een open data ecosysteem waarin transparantie voorop staat. Ze proberen de ‘data geletterdheid’ van overheden en bedrijven te vergroten met behulp van instrumenten als het ‘data ethics canvas’.

MERLINQ is sinds twee jaar lid van het ODI. Wij geloven in de toegevoegde waarde van open data. 2 november 2021 is het jaarlijkse congres, de ODI Summit. Vandaag luister ik naar presentaties, bekijk ik showcases en praat ik mee in rondetafels over de menselijke toepassing van data.

Een mens is meer dan zijn data

Het thema van dit jaar is “Data <> People”. Een fascinerend onderwerp, kijkend naar de opkomst van iets als de Metaverse. Nee, ik ben inderdaad méér dan mijn data. Tegelijkertijd kan ik in de toekomst een 100% datagedreven kopie van mijzelf maken die letterlijk een eigen leven gaat leiden in een digitale schaduwwereld. De prachtige en verontrustende film ‘Ready Player One’ laat zien hoe dat zou kunnen werken. Wat is straks de relatie tussen mijn fysieke - en digitale identiteit?

De ODI-showcase ‘Zoom Obscura’ trok mijn aandacht. In dit multidisciplinaire project maakten technische creatievelingen zeven toepassingen die een ander licht werpen op onze constante aanwezigheid in online meetings. De kunstenaars laten bijvoorbeeld de absurditeit daarvan zien of voegen nieuwe mogelijkheden toe.

[Tekst gaat verder onder de afbeelding]

Afbeelding: Martin Disley "How They Met Themselves"

Deep Fake 'for good'

Een van die kunstenaars is Martin Disley. Hij maakte met behulp van deepfake-technologie een applicatie - Deep Fake Doppelgänger - die een bijzondere avatar van jezelf kan maken. Bijzonder, want aan de ene kant is deze avatar realistisch genoeg dat een ander mens jou kan herkennen. Bijzonder, want aan de andere kant kunnen machines de biometrische data van deze avatar niet uitlezen. Herkenbaar voor de mens, anoniem voor de machine.

Disley wil mensen weer de keuze geven om blootgesteld te worden aan gezichtsherkenning, in plaats van dat surveillance-technologie ons wordt opgedrongen. Door iemands gelijkenis los te koppelen van haar biometrische data wordt dat mogelijk. Daarnaast geeft Disley een 180-graden draai aan het narratief rond deepfake-technologie. We zouden er hulpeloos en passief van worden; continu voor het lapje gehouden. Dit project zet dezelfde technologie in en bereikt het omgekeerde.

Ik ben blij dat we lid zijn van het Open Data Institute waardoor een mooi project als ‘Zoom Obscura’ op mijn pad komt.

Hoe kijk jij naar jouw digitale identiteit?

Utrechtse digibeteraars: Quodari

Fri, 25 Jun 2021 09:19:04 +0200

Een Google Keep of Microsoft OneNote alleen voor jou: zonder advertenties en zonder profielopbouw. Met als extra’tje de mogelijkheid om elke notitie te delen met je vrienden. Dat is hoe ik Quodari zou omschrijven. Het idee komt van Aart Joppe, die zijn sporen verdiende in de business intelligence-consultancy; Paul Pennarts runt de start-up vanuit Montfoort. Ik sprak met Paul over dit nieuwe private sociale netwerk.

Paul Pennarts van Quodari

De stelling “als je er niet voor betaalt, ben je zelf het product” heeft bijna geen toelichting meer nodig. De manier waarop grote techbedrijven geld verdienen over de ruggen van hun gebruikers stuit inmiddels zoveel mensen tegen de borst dat er een grote tegenbeweging op gang is, gesteund door de Europese politiek.

Deze tegenbeweging uit zich in strengere wet- en regelgeving waarmee Europa probeert de techreuzen te beteugelen. Een moeilijke weg, want technologie is de wetgever altijd drie stappen voor en de zakken van Silicon Valley zijn diep genoeg voor de beste advocaten. Een andere weg is de ontwikkeling van privacyvriendelijke alternatieven. Quodari is er eentje uit die laatste categorie.

Keep & Share als basisfunctionaliteit

Vanuit gebruikersperspectief is het startpunt voor Quodari een collectie: een verzameling documenten, foto’s en filmpjes. Je kunt zo’n collectie voor jezelf maken, als een soort persoonlijk dagboek. Vervolgens kun je ervoor kiezen om een collectie met iemand te delen. Delen kan alleen met een andere Quodari-gebruiker waar jij mee verbonden bent. Vervolgens krijg je de keuze of die ander ook items mag toevoegen aan jouw collectie. Een combinatie van ‘keep’ en ‘share’ dus, waardoor Paul het een privaat sociaal netwerk noemt.

In de positionering van Quodari staat privacy voorop. De data is van de gebruiker. Alles is encrypted. Het medium is advertentievrij. Er draait geen monitoring en analytics.

En mocht een andere partij Quodari ooit willen overnemen, dan is er een juridische constructie waarbij inlijving door een privacy-vijandig bedrijf tegengehouden kan worden. Jouw collecties kunnen zonder kosten tot 2GB in beslag nemen. Boven deze limiet moet je een abonnement afsluiten.

Decentraal en open, in de geest

Quodari is in bèta en nog niet als native app te installeren. Een bewuste keuze, want in de zoektocht naar Problem/Solution Fit is een webapp meer dan voldoende om feedback op te halen. De bèta heeft - zonder marketingcampagne - zo’n 3.000 gebruikers. Dat moeten er snel meer worden, want Paul berekende dat Quodari 15 miljoen Europese gebruikers nodig heeft, van wie er 1,5 miljoen converteren naar betalende klanten. De start-up neemt vier jaar de tijd om dit doel te bereiken.

Paul vindt dat Quodari in de geest van het decentrale internet gemaakt wordt, zonder gebruik te maken van radicaal decentrale technologie als blockchain of Solid. Quodari bouwt iets nieuws bovenop bestaande centrale infrastructuur. Alle data staat versleuteld op Europese servers van Leaseweb, een hostingpartij die gaat voldoen aan de Europese cloud-richtlijn Gaia-X. Alleen met een gerechtelijk bevel kan de data eraf gehaald worden.

Ook is Quodari bewust niet open source: het privacyfundament staat voorop en dat is volgens Paul voor een deel onverenigbaar met de public stack-gedachte van de Waag. Quodari wordt gebouwd in PHP. De code is gesloten, maar Paul laat de code wel regelmatig extern auditen.

Sterk in delen, zwak in viraal

Tijdens de demo die Paul mij geeft zie ik duidelijk de sterke kanten van Quodari:

Je hebt volledige controle over wat je deelt met wie.
Je deelt sowieso alleen dingen met mensen met wie jij zelf een connectie hebt gelegd in Quodari.
Je bepaalt helemaal zelf hoe je collecties noemt en omschrijft, waarmee je ze op je eigen manier kunt organiseren.
Met één druk op de knop zie je alles wat jouw vrienden aan hun collecties hebben toegevoegd.
Ook het samenwerken aan eenzelfde collectie in groepsverband zie ik prima voor me.

De interface is zodanig opgezet dat een versie lanceren in een andere Europese taal relatief eenvoudig is. Het inrichten van support in de betreffende taal is meer werk, vertrouwt Paul mij toe. Quodari is beschikbaar in het Nederlands en Frans; Engels, Italiaans en Spaans zijn in de maak.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Een gevoel dat me bekruipt tijdens de demonstratie is of sociaal netwerk de lading wel helemaal dekt. Want Quodari is zo goed dichtgetimmerd dat er niets viraal kan gaan. Er is geen systeem van ‘likes’, er is geen algoritme dat suggesties kan doen voor meer van hetzelfde; je deelt echt alleen in een zelf gekozen selecte groep mensen.

En hoewel ik begrijp dat dit een ‘unique selling point’ is, ben ik er ook van overtuigd dat vele gebruikers van sociale netwerken juist actief zijn op social in de hoop om ergens viraal mee te gaan. Als MT/Sprout schrijft dat Quodari Facebook uitdaagt vergelijken ze in zekere zin appels met peren. Tegelijkertijd vertelde een winkelier aan Paul dat hij liever op Quodari zijn klanten probeert te binden dan op Facebook, want op Facebook kijkt de concurrentie mee met alles wat hij doet.

Privacy en gemak: een tegenstelling?

Een ander aspect dat me fascineert is gebruiksgemak. Voor een klant formuleerde ik eens een stelling waarbij ze moesten kiezen tussen óf privacy óf gebruiksvriendelijkheid. In de praktijk hopelijk een paradox, maar ook bij Quodari schoot deze spanning weer door mijn hoofd. Een gevolg van de keuze om niet aan profielopbouw te doen is bijvoorbeeld dat je geen foto’s kunt zoeken waar jij zelf op voorkomt, tenzij je die allemaal met de hand gelabeld hebt. Ik verwacht dat gebruikers op termijn méér (door ‘image recognition’ geleverde) tag- en zoekmogelijkheden gaan eisen. Flickr heeft het als digitale fotodienst niet voor niets afgelegd tegen Google Photos.

Groei gegund, genoeg te ontwikkelen

Quodari speelt slim in op het huidige sentiment. Ze hebben gelijk dat meer en meer mensen begrijpen hoe belangrijk privacy is, zich bewust worden van het gebrek aan privacy bij gratis digitale diensten, en dat mensen er best iets voor willen betalen om online echt privé actief te kunnen zijn. De applicatie is eenvoudig genoeg gemaakt om er zonder veel uitleg mee aan de gang te kunnen gaan. Er lijken voldoende waarborgen ingebouwd om de belofte van privacy waar te maken, ook zonder experimentele technologie onder de motorkap.

Ik ben blij dat mensen als Paul en Aart het voortouw nemen om alternatieven voor big tech te ontwikkelen. En ik hoop dat Quodari op de langere termijn - ook zonder machine learning algoritmes - de gebruiksvriendelijkheid van Silicon Valley zal kunnen evenaren. Ook ben ik nieuwsgierig wat het met de roadmap van Quodari doet wanneer er alsnog decentrale technologie onder komt te hangen. Ik ga ze volgen: met plezier en op de voet!

Probeer Quodari

Alternatieven voor big tech vragen om visie en lef

Sun, 07 Mar 2021 13:57:27 +0100

Mijn gemengde gevoelens bij het Digitaliseringsdebat

Op 3 maart volgde ik met belangstelling het Digitaliseringsdebat: een online verkiezingsdebat rondom digitalisering met zes ‘mainstream’ partijen, georganiseerd door Bits of Freedom, Amnesty International, Waag en Open State Foundation. Het riep gemengde gevoelens op. Aan de hand van een voorbeeld uit mijn privéleven leg ik uit waar de schoen wringt.

"Kletsen met Google"

Ik heb een Google Home Mini in huis waar ik voorzichtig mee omga. Af en toe halen we het apparaat tevoorschijn en gaan we als gezin ‘praten met Google’. Mijn jonge kinderen vinden dat een feestje. Ze vragen aan Google om dierengeluiden te laten horen, een mop te vertellen of een muziekje af te spelen.

Laatst vroegen mijn kids om willekeurige muziek. Google speelde een van hun favoriete nummers van de laatste weken. Ik vroeg aan mijn oudste of ze dat niet een beetje eng vond. “Eng?” zei ze, “nee hoor, dat is juist leuk.”

Ik vroeg haar, hoe zij denkt dat Google een nummer selecteert, als je vraagt om zomaar een track. Ze zei in haar eigen woorden dat Google gewoon weet welke liedjes leuk zijn. Toen ik uitlegde dat Google alles wat je aanklikt vastlegt, en daar zo’n selectie op baseert, vertrok ze heel eventjes een wenkbrauw. En ze kletste lekker verder met Google.

Kletsen met Google is voor mijn kinderen niet eng; het is gewoon leuk. Voor hen is het sowieso magisch. Ik begrijp - als volwassene en digitale ‘vakidioot’ - dat het zeker geen onschuldige tovenarij is, maar zelfs voor mij is het grotendeels onzichtbaar wat een partij als Google onder water allemaal aan elkaar knoopt.

Een kwestie van vertrouwen

Dit voorbeeld schoot me weer te binnen toen ik keek naar het Digitaliseringsdebat.

Het was fascinerend om te zien hoe alle partijen in de studio het eigenlijk met elkaar eens waren dat techreuzen als Google transparanter moeten worden én dat er alternatieven naast moeten komen te staan. Het leek wel anderhalf uur gezamenlijke ‘big tech bashing’.

Alle grote partijen hebben hun hoop gevestigd op meer regulering vanuit Europa. Dat moet de techreuzen menselijker maken. En sommigen opperen serieus dat de Nederlandse overheid een alternatief voor Facebook moet bouwen.

De vraag is natuurlijk wat beide richtingen echt oplossen. Het draait uiteindelijk om vertrouwen. Heb ik liever dat mijn kinderen in gesprek zijn met Google of met de Nederlandse overheid? Is dat een harde keuze, of kan het allebei? En onder welke voorwaarden?

Aan Google zitten haken en ogen qua transparantie, maar hun agenda is wel duidelijk: ultiem gebruiksgemak door al mijn data te verknopen en een eigen verdienmodel met mijn profiel. Als ik mijn kinderen dat digitale bewustzijn kan bijbrengen, denken ze hopelijk even na voordat ze iets persoonlijks met Google delen. Dat is winst, want in gesprek met big tech gaan ze toch wel. En transparant zullen GAFAM niet worden uit intrinsieke motivatie.

Stel dat de overheid alternatieven voor big tech ontwikkelt, dan zal ik mijn kinderen nog steeds dat digibewustzijn moeten meegeven. De overheid is net zo goed in staat om hun data te verknopen, met misschien nog wel verstrekkender gevolgen in de echte wereld dan Google. En in hoeverre is de overheid bereid en in staat om wél ultieme transparantie toe te voegen? Tot nu toe blinkt de overheid er niet in uit. En dan heb ik het niet alleen over data.

Ministerie van digitale zaken?

Ik ben het met alle deelnemers aan het Digitaliseringsdebat eens dat de overheid een grote inhaalslag te maken heeft op digitaal gebied. De voorgestelde minister van digitalisering die de achterstand moet goedmaken, roept verschillende gedachten bij me op:

Enerzijds geeft het inrichten van een apart ministerie de urgentie aan, en stelt het beleidsmakers in staat om bij alles ook de digitale belangen en consequenties goed uit te denken.
Anderzijds is het onderscheid tussen de digitale wereld en de fysieke wereld kunstmatig. Net als het onderscheid tussen ‘economische zaken’ en ‘volksgezondheid’ trouwens.

We moeten niet naïef zijn. Er zijn grenzen aan de mogelijkheden om big tech te reguleren - ook in Europees verband. Big tech zal aantrekkelijk blijven door de plek die ze nu al veroverd hebben in onze huiskamer, het enorme - steeds groeiende - gebruiksgemak, en de gigantische schaalvoordelen; transparant of niet.

Evenzeer zijn er grenzen aan de mogelijkheden voor de overheid om zelf iets te bouwen wat een tegenwicht biedt. De Nederlandse overheid heeft een slecht track record op ICT-gebied. En het vertrouwen van de gemiddelde burger in de overheid is historisch laag.

[Tekst gaat verder onder de afbeelding.]

De overheid: facilitator met visie

De oplossing ligt in een overheid met visie en lef. Een overheid die de kaders durft te stellen voor een verantwoorde toepassing van digitaal in de samenleving. Met deze kaders moeten partijen van alle soorten en maten aan de slag kunnen gaan.

Als de overheid een concreet toekomstbeeld schetst van een gewenst maatschappelijk scenario, waarin digitaal op een vertrouwenwekkende en verantwoorde manier wordt toegepast, en het voortouw neemt om initiatieven te steunen die werken aan deze nieuwe wereld, dan gaan de soepele alternatieven waar het Nederlands Film Festival naar zoekt, vanzelf ontstaan.

Wat mij betreft geeft de overheid zelf het goede voorbeeld. Google was nooit zomaar hofleverancier van het thuisonderwijs geworden als er zo’n referentiekader was geweest. En de overheid kan kieskeurig zijn in het financieel ondersteunen van initiatieven die qua waarden en uitgangspunten het beste passen. In mijn Nederland gaat er geen subsidie meer naar initiatieven waarin technologie uit Silicon Valley klakkeloos wordt toegepast.

Hoe snel die andere initiatieven een écht schaalbaar alternatief zijn voor big tech is lastiger te voorspellen. Het dilemma (of hopelijk, de paradox) tussen gebruiksgemak en transparantie is niet zomaar doorbroken. Daar moeten we als maatschappij hard aan werken. Het Digitaliseringsdebat toont dat nogmaals aan.

Tot slot een uitnodiging om mee te praten. Verplaats je even in 2030. “Kletsen met Google” kan nog steeds. Met wie kunnen jouw kinderen nog meer digitaal in gesprek? Laat je reactie achter onder deze post.

Afbeelding: Thomas Hawk, Flickr (CC).

Cookieloos adverteren: de Ster is zijn tijd vooruit

Mon, 19 Oct 2020 15:41:02 +0200

De Ster werkt aan een toekomst zonder advertentiecookies. Dit jaar kun je als merk alleen nog contextueel adverteren bij de NPO. Ik vind dat data-ethisch gezien een verstandige keuze, ik waardeer de onderbouwing dankzij hun veelbesproken cookiemelding, en ik prijs de eenvoud van de technische oplossing. Even los van de vraag hoe effectief online reclame eigenlijk is.

Is het jou al opgevallen dat de cookiemeldingen op websites van de publieke omroepen, niet langer je scherm vullen? Dat kan kloppen, want de NPO vraagt jou niet meer om toestemming voor het tonen van gepersonaliseerde advertenties. Niet omdat ze de AVG willen omzeilen, maar omdat ze bewust niks meer doen met jouw profiel.

De Ster - waar adverteerders NPO-reclames inkopen - biedt adverteerders niet langer de optie om reclame online te koppelen aan persoonsprofielen. In plaats daarvan krijgen merken de keuze om hun boodschappen te vertonen in een specifieke context: in aansluiting op een onderwerp dat in een programma besproken wordt, bijvoorbeeld.

Een keuze die in online-reclameland voor ophef heeft gezorgd. Zo noemt een redacteur van marketingplatform Emerce het “onthutsend” dat gepersonaliseerde reclames op internet nul toegevoegde waarde zouden hebben. Ik prijs de Ster voor hun moed en aanpak, en ik ben bijzonder gecharmeerd van de technische oplossing die ze gekozen hebben.

Consument wil transparantie

De Ster gaat met haar besluit aan de kant staan van de kritische consument die steeds vaker om transparantie vraagt: wat gebeurt er met mijn data? Zelfs al geeft een gebruiker toestemming voor advertenties die aansluiten op zijn gedrag op internet; dan nog is het schimmig hoe dat precies gedaan wordt en welke partijen er allemaal een kopietje van die data ontvangen. Wie weet er nou werkelijk hoe third party cookies werken?

Geld verdienen aan een profiel van een consument dat op niet-transparantie wijze is opgebouwd ruikt niet fris. Steeds meer vertegenwoordigers van consumentenbelangen krijgen dat door en kaarten het aan. Zoals big tech-waakhond The Markup, die de privacytool ‘Blacklight’ ontwikkelde. Voer de URL van jouw favoriete website maar eens in en ontdek wie er allemaal meekrijgen wat je klikt en tapt.

Onder druk van deze publieke opinie - intussen vertaald in Europese wetgeving - beginnen de grote techbedrijven het gebruik van tracking cookies aan banden te leggen: Apple in browser Safari en iOS 14, Google vanaf volgend jaar in Chrome. De Ster neemt een voorschot op deze ontwikkelingen. En ze staan niet alleen. The New York Times bijvoorbeeld stopte eerder al met ‘personalized ads’.

Compliance gaf inzicht

Toen de AVG in werking trad was er veel te doen over de schermvullende cookiemeldingen bij de publieke omroep. Maar ze konden niet anders. Juristen hadden de NPO verzekerd dat deze expliciete toestemming voor verschillende typen cookies, de enige ‘compliant’ manier was. En als staatsbedrijf heb je natuurlijk een voorbeeldfunctie. Wat mij betreft is “braafste jongetje van de klas” in dit geval een eretitel.

De cookiemelding van de NPO in 2018

De expliciete uitvraag heeft onderbouwing opgeleverd voor de ‘move’ van de Ster. Dankzij die opdringerige cookiemeldingen heeft de NPO in een jaar tijd veel geleerd over voorkeuren van consumenten. De Ster concludeert: slechts 1 op de 10 bezoekers zegt “ja, doe maar advertenties die passen bij mijn profiel”. De overgrote meerderheid van de NPO-bezoekers zit er dus niet op te wachten.

Technisch slim bedacht

De technische oplossing die de Ster gerealiseerd heeft vind ik heel elegant. Want hoe komen ze erachter waar programma’s over gaan, zodat ze bijpassende adverteerders kunnen vinden? Daarvoor hergebruiken ze twee bestaande datastromen: de ondertiteling bij televisieprogramma’s (Teletekst pagina 888) en open-source encyclopedie WikiPedia.

Gaaf om te zien dat de ondertitels - die gemaakt worden om programma’s van de publieke omroepen toegankelijk te maken - ook voor dit doel worden ingezet. En een extra pluim voor de koppeling met Wikidata als exponent van de ‘commons’: bottom-up burgerinitiatieven met openheid en samenwerking als vertrekpunt. Daar kan de wereld er veel meer van gebruiken!

Online adverteren effectief?

Als uitsmijter: ik ga me niet wagen aan het debat over de effectiviteit van contextueel adverteren versus gepersonaliseerd. Dat raakt namelijk aan zin en onzin van online adverteren in het algemeen. Enerzijds schreef designer Jared Spool in 2014 al: “In een mensenleven is het 475 keer waarschijnlijker dat je een vliegramp overleeft dan dat je op een banner advertentie klikt.” Anderzijds gaat er in Nederland jaarlijks 2,2 miljard euro om in digitale advertenties (bron: IAB). Zeg jij het maar.

De Ster concludeert in zijn eigen onderzoek in ieder geval dat contextueel net zo effectief is als persoonlijk. (Het rapport kun je hier downloaden in ruil voor je e-mailadres.) Als Floortje Dessing aanschuift bij Op1, krijg ik voortaan advertenties van reisorganisaties - of ik nu wel of niet als reislustige te boek sta. Ik kan me er iets bij voorstellen.

Maak het verschil met data-ethiek

Wed, 07 Oct 2020 09:49:09 +0200

In “Data Ethics: The New Competitive Advantage” wordt organisaties die ethisch omgaan met data, een mooie toekomst toegedicht. Blij om bevestiging te vinden voor iets wat ik al langer geloof. Tegelijkertijd besef ik dat een ethische data-organisatie neerzetten, grote uitdagingen met zich meebrengt. Want ethisch omgaan met data betekent de gebruiker aan het stuur; niet de organisatie. Hoe kun je straks een verdienmodel koppelen aan gebruikers die zelf bepalen wat ze tijdelijk delen met wie? Wat is er technisch voor nodig om gebruikers hun eigen data zelf te laten beheren en delen? En hoe maak je zo’n toepassing voor een breed publiek beschikbaar? Op deze vragen ga ik in. En ik nodig je uit om een stap te zetten richting die mooie toekomst.

Letter of geest van de AVG: een ethische keuze

De kan-wèl-jurist zal bevestigen: er is een verschil tussen handelen naar de letter van de wet en naar de geest. Dit geldt net zo goed voor wettelijke voorschriften over digitale diensten. Iedere keer als je gedachteloos een cookiemelding wegklikt, heb je de eigenaar van de site geholpen zich te houden aan de letter van de AVG. De geest van deze Europese verordening houdt onder meer in dat het je duidelijk is waar jouw data voor gebruikt gaat worden, dat je de organisatie kunt vragen om jouw data te verwijderen, en dat je jouw data op kunt vragen. De meeste cookiemeldingen die ik wegklik vertellen daar te weinig over.

Het is een ethische keuze om je als organisatie te committeren aan de geest van de AVG. Een keuze waar heel wat bij komt kijken, want het vraagt om de gebruiker radicaal centraal te stellen; niet de organisatie. In de praktijk heb je het over een nieuwe bedrijfscultuur, herformulering en openlijke publicatie van een heleboel beleid, en nieuwe keuzes in technische architectuur. Soms vraagt de keuze om een ethische data-organisatie te zijn zelfs om een heel nieuw businessmodel. Vaak zelfs, want bij veel huidige ‘gratis’ digitale diensten’ betaal je als consument stiekem met je persoonlijke gegevens.

[Tekst gaat verder onder de afbeelding.]

Commitment aan privacy vraagt omdenken

In 2016 verscheen het boek “Data Ethics: The New Competitive Advantage”, van de hand van Gry Hasselbalch en Pernille Tranberg, oprichters van een Deense privacy-denktank. Hierin stellen de auteurs dat organisaties die de visie achter de AVG werkelijk omarmen, de toekomst hebben. Ik ben het met hen eens. Tegelijkertijd zie ik dat de realisatie ervan, omdenken vraagt op een groot aantal onderwerpen. Ik noem er drie:

1. Privacy is een kwestie van vertrouwen

Privacy - een mensenrecht - is in alle wetgeving (inclusief GDPR) vertaald naar administratieve regeltjes met dataveiligheid als voornaamste doel. Organisaties proberen aan die regeltjes te voldoen om boetes te voorkomen. Het fundament onder alle relaties in een digitale samenleving is echter breder dan veiligheid, namelijk vertrouwen. Zonder vertrouwen kunnen we geen digitale relatie aangaan met elkaar of met een organisatie. Een organisatie waarbij jouw data op papier veilig is, heeft nog niet het vertrouwen gewonnen van de consument. Vertel me als organisatie waarom je welke data van mij wil en wat je doet om het míjn data te laten blijven.

2. Dataroof is geen wenselijk verdienmodel

In de jaren 90 is het gedachtegoed van ‘Privacy by Design’ ontwikkeld door de Canadese privacywaakhond. Een dienst die hieraan voldoet is standaard privé en ze is ontworpen en ontwikkeld met privacy als vertrekpunt. De auteurs dagen de wereld uit om ‘Privacy by Design’ te zien als een bedrijfsfilosofie. Een richting om diensten te ontwikkelen waarbij je niet (bewust of onbewust) betaalt met jouw persoonlijke data. De schrijvers geven voldoende voorbeelden van diensten met een privacy-centraal verdienmodel.

3. Technologie moet mensen helpen

“Mijn data is van mij, mijn virtuele DNA; niet een technisch onderdeel van een industrie.” Als we er zo naar kijken, kunnen we als mensheid alle systemen die data verwerken herbouwen, en alle wetgeving die ons moet beschermen in het digitale domein opnieuw ontwerpen. Dat is nodig, want het huidige narratief draait om almachtige techbedrijven, spionerende staten en bedreigende kunstmatige intelligentie. Terwijl de controle en keuzevrijheid - vanuit de mensenrechtelijk beschermde privacy - ligt bij ieder individu. En technologie principieel ondersteunend moet zijn aan de mens.

Data-ethiek vraagt om andere infrastructuur

Er zijn talloze mogelijkheden om als individuen onze persoonlijke data in ons voordeel te gebruiken. Maar in de huidige digitale infrastructuur controleren commerciële bedrijven en mogendheden deze data. Zij bepalen namens ons, wat relevant is voor ons. Voorop staat het belang van de industrie of dat van de staat; niet mijn belang als individu. Keuzevrijheid en controle terug brengen bij de consument vraagt daarom in feite om een nieuwe digitale infrastructuur.

Want ieder individu moet technisch en praktisch in staat gesteld worden om zijn eigen persoonlijke data te verzamelen, bewerken en analyseren. Om vervolgens, als de gebruiker daarvoor kiest, aan derde partijen tijdelijke toegang te verlenen tot (een deel van) deze data. Als het de gebruiker duidelijk is waarom dat nodig is. De werktitel van deze functionaliteit is een ‘Personal Operational Data Store’, ook wel data pod genoemd. Een soort ‘middle man’ die tussen organisatie en individu komt te staan.

Ik kan eindeloos fantaseren over de nieuwe mogelijkheden die de data pods gaan bieden. Goed voor het individu. Goed voor gezonde business. Goed voor de wetenschap. Goed voor de samenleving. Ik zal er eens een aparte blogpost aan wijden. Maar de weg erheen is nog niet geplaveid. Drie belangrijke vragen aan de start:

1. Wie gaat dit allemaal betalen?

Toen ik dit onderwerp aansneed op een feestje was iemands eerste reactie: wie gaat dat betalen? Het boek schetst hiervoor verschillende scenario’s, die in combinatie werkelijkheid kunnen worden. Er zullen commerciële aanbieders komen van data pods die geld gaan vragen voor de hosting. Van overheidswege zal geïnvesteerd worden in de ontwikkeling van de nieuwe infrastructuur. En het is denkbaar dat een bestaand bedrijf uit Silicon Valley tot inkeer komt en de revolutie meteen op schaal mogelijk maakt. Apple staat hoog op mijn kandidatenlijst.

2. Hoe wordt het toegankelijk?

Data pods moeten super gebruiksvriendelijk gemaakt worden. Want data pods “dwingen” gebruikers om bezig te gaan met abstracte en complexe dingen: hun eigen data en het inschatten van de waarde ervan. Als dat niet heel eenvoudig wordt gemaakt, ontstaat mogelijk een nieuw soort digibeet: zij die hun eigen data niet weten in te zetten om de kwaliteit van hun eigen leven te verhogen.

3. Hoe gaan data pods samenwerken?

Een ander nog ontbrekend onderdeel in de schakel is de manier waarop data vanuit verschillende data pods uitwisselbaar gemaakt wordt: met andere pods (zodat je als gebruiker van aanbieder kunt veranderen) en tussen jouw data pod en een platform waar je een transactie mee aangaat. Standaardisatie is een must. En standaardisatie - zeker in IT - is tegelijkertijd historisch gezien een lastig verhaal.

Wie bouwt er mee aan het nieuwe paradigma?

Genoeg te ontdekken dus. Ik laat me niet afschrikken door de complexiteit, want ik geloof in het onderliggende doel. Ik wil dat mijn kinderen opgroeien in een wereld waarin ze met vertrouwen digitale diensten kunnen gebruiken die hun vooruit helpen en waarbij zij allebei zelf aan hun eigen datatouwtjes trekken.

De weg naar ethische data-organisaties met een gezond businessmodel bestaat uit allerlei experimenten in multidisciplinaire samenwerkingsverbanden. Wetenschappers, wetgevers, ontwikkelaars, filosofen, en boven alles: gewone mensen. Zij moeten namelijk massaal verantwoordelijkheid gaan nemen voor hun eigen data. Wie helpt er mee om het openen van een data pod net zo makkelijk te maken als de installatie van Whatsapp?

Foto: Chris Schultz (Flickr, CC).

Ik wil ook het verschil maken!

Vertrouwen in digitaal: een opdracht voor elke organisatie

Tue, 06 Oct 2020 12:00:33 +0200

Een wereld waarin mensen keuzevrijheid hebben in het veilig gebruik van digitale diensten die hun leven verbeteren. En waar organisaties gezonde businessmodellen omheen kunnen bouwen. Daar droom ik van. Gelukkig sta ik niet alleen. Digitale identiteit is onderwerp van verhit debat. Ik geef enkele voorbeelden vanuit het World Economic Forum, Groot-Brittannië en ons eigen land. En daag je uit om te bedenken: wat doe ik in mijn organisatie om mensen in vertrouwen digitaal van dienst te zijn?

Vertrouwen is bloeien

Zonder vertrouwen komt de maatschappij niet tot bloei. Dat was altijd al zo. Anno nu bestaat de maatschappij uit mensen die steeds vaker fysieke ontmoetingen en digitale interactie combineren. Interacties tussen burgers onderling, met de overheid en met bedrijven. In het “echte leven” en op internet wil je ervan uit kunnen gaan dat iemand is wie hij zegt te zijn. Dat bepaalt wat je over jezelf deelt en wat je van die ander verwacht. Hoe we dit in de digitaliserende wereld moeten aanpakken is complex en staat gelukkig hoog op de agenda. Want de manier waarop je je nu digitaal identificeert is nog niet ideaal.

Wat is identiteit?

Hoog op de agenda dus. Bijvoorbeeld bij het World Economic Forum, dat begin dit jaar een whitepaper publiceerde onder de titel ‘Reimagining Digital Identity: A Strategic Imperative’. Het WEC definieert identificeren als volgt: “het verifiëren van een identiteit - bewijzen dat mensen of organisaties zijn wie ze zeggen te zijn”. De economen begrijpen dat identiteit een holistisch begrip is. Alles wat je vindt en doet speelt erin mee. “Een combinatie van attributen, overtuigingen, persoonlijke geschiedenis en gedrag” maken samen de identiteit van een individu of organisatie.

Digitaal identificeren

Het rapport geeft vijf pijlers waarop digitale identiteit opnieuw uitgevonden moet worden, om met vertrouwen digitaal actief te kunnen zijn:

Van steeds opnieuw en net anders identificeren,
naar een ecosysteem met een eenduidige manier van identificatie.
Van bedrijven die jouw digitale identiteit (of delen daarvan) bezitten,
naar gebruikers die hun eigen digitale identiteit bouwen en beheren.
Van angst voor misbruik bij digitale transacties,
naar vertrouwen in digitale transacties door een vertrouwde digitale identiteit.
Van beperkte mogelijkheden om waardevolle diensten te ontwikkelen op basis van persoonlijke gegevens,
naar nieuwe business modellen rond goed beschermde data.
Van impliciete toestemming en onduidelijkheid over het gebruik van data,
naar gebruikers die hun data met vertrouwen kunnen delen en begrijpen waarvoor.

Nieuwe techniek

Ik kan me helemaal vinden in deze pijlers. Ze doen me denken aan de nieuwe beweging van de uitvinder van het wereldwijde web: Tim Berners-Lee. Hij vindt dat het web in de loop van de jaren is ingezet op manieren die tegenstrijdig zijn aan de grondgedachte van openheid en vertrouwen. Berners-Lee werkt daarom sinds een paar jaar aan een decentraal internet. Met als belangrijkste doelen:

Het creëren van een eerlijk speelveld met minder monopolies door het scheiden van diensten en data.
Ruimte om een businessmodel te bouwen rond beschermen van data in plaats van misbruik ervan.
Het incorporeren van wederzijds vertrouwen in het systeem zelf, ingebakken in de infrastructuur.

Goed om te zien dat er aan technische oplossingsrichtingen gebouwd wordt vanuit de visie dat technologie echt ondersteunend moet zijn aan de mens. Vooralsnog gebeurt dat denk- en bouwwerk in laboratoria. En lopen die academische exercities vooruit op het sentiment in politiek en maatschappij. Toch is het voor veel organisaties nu van belang om te gaan experimenteren en realiseren. Om zo een concurrentievoordeel te ontwikkelen en een maatschappelijke bijdrage te leveren.

[Tekst gaat verder onder de afbeelding.]

Verify: op papier goed

Verschillende landen zijn nu bezig digitaal identificeren opnieuw uit te vinden. In Groot-Brittannië bijvoorbeeld is er veel te doen rond Verify: de nieuwe vorm van digitale identificatie. Hoewel de geformuleerde principes niet controversieel zijn, is de uitwerking dat wel. Want er dreigt een centrale database te ontstaan met heel veel gevoelige informatie van burgers, met alle veiligheidsrisico’s van dien. Een decentrale oplossing is ofwel niet voorzien ofwel toe aan een herwaardering. Achtergronden in dit Engelstalige artikel.

Opvolger DigiD: kan beter

In ons eigen land loopt het debat rond de Wet Digitale Overheid, de vernieuwing van het huidige digitale identificatiesysteem DigiD. Ook bij ons zijn er zorgen over het ontstaan van een centrale plek waar heel veel sensitieve data van Nederlanders bij elkaar komt. Partijen als De Waag, dat de sociale en culturele impact van nieuwe technologieën onderzoekt, mengen zich in het debat. Zij vinden dat een digitale identiteit het vertrouwen van Nederlandse burgers in de digitale wereld moet versterken, door:

Vrij te zijn van commerciële belangen.
Techniek controleerbaar te maken.
Zo min mogelijk gegevens centraal te verwerken.

Ik heb de indruk dat De Waag gehoord wordt in de Tweede Kamer. En gelukkig is het niet alleen een papieren discussie. IRMA heeft bijvoorbeeld de wind in de zeilen. Deze partij bouwt een ingrediënt van de technische oplossingsrichting voor de gebruiker aan het stuur bij het veilig en vertrouwd delen van data.

Mijn droom: de Digitale Ik

Ik werk met plezier en overtuiging aan digitale innovatie met maatschappelijke impact. Ik geloof dat zorgvuldig ontworpen en toegepaste technologie de kwaliteit van leven van mensen kan verbeteren: fysiek en digitaal. Ik zie ook dat er (missie)werk nodig is om de digitale wereld vertrouwenwekkend te maken. Dat pak ik graag aan.

Onder andere door handen en voeten te geven aan de ‘Digitale Ik’. In deze dienst komen de pijlers van het World Economic Forum en de architectuur achter het decentrale internet bij elkaar. In een combinatie van door gebruiker zelf beheerd profiel en datakluis, en daaraan gekoppelde slimme services. Zodat mensen digitale diensten veilig kunnen gebruiken en organisaties daar gezonde businessmodellen omheen kunnen bouwen.

Dit concept heb ik al bij verschillende organisaties geïntroduceerd. Mooi om te zien dat de eerste klanten het voortouw nemen om hiermee te experimenteren, want de tijd is er rijp voor en de realisatie is complex. Waar ben jij mee bezig wat bijdraagt aan de Digitale Ik? Ik hoor het graag!

Afbeelding: Jon Nicholls - Flickr - CC BY 2.0

Stuur mij een mail